PROGRAM PROFILAKTYCZNY DEBATA

  • Dzieci i młodzież w wieku 12-15 lat oraz nauczyciele biorących udział w zajęciach.

  • Celem ogólnym programu jest wzmocnienie postaw pro-abstynenckich u nastolatków stojących przed progiem inicjacji alkoholowej.  
    Cele szczegółowe:

    • wzrost wiedzy o możliwościach rozwoju bez używania substancji psychoaktywnych i zmiana błędnych przekonań normatywnych (pro-alkoholowych norm środowiskowych),
    • klaryfikacja wartości w kierunku promocji zdrowego stylu życia,
    •  wzmocnienie tendencji do podejmowani abstynencji w sytuacji nacisków środowiskowych -  osłabienie siły presji rówieśniczej i ze strony środowiska dorosłych – rodziców i nauczycieli.
  • Podstawy teoretyczne programu  Debata  opierają się na koncepcji substancji torujących drogę (Kandel, 1992), która opisuje następujące po sobie fazy używania substancji psychoaktywnych przez młodzież. Pierwszymi i najbardziej dostępnymi substancjami psychoaktywnymi, po które sięgają nastolatkowie są napoje alkoholowe (głównie piwo).  Większość młodych osób poprzestaje na tym, jednak część z nich w sposób fazowy sięga po następne substancje. Stąd program jest nastawiony  przede wszystkim na opóźnienie inicjacji alkoholowej wśród nastolatków, co ma ich chronić przed negatywnymi konsekwencjami picia alkoholu i rozwojem innych zachowań ryzykownych.  Autorzy programu odwołują się też do teorii uzasadnionego działania (Ajzen, Fishbein, 1980). W myśl tej teorii czynnikiem ryzyka używania substancji psychoaktywnych jest przekonanie o znacznym ich rozpowszechnieniu i dużym stopniu społecznej akceptacji dla tego typu zachowania.  Zgodnie z ww. założeniami teoretycznymi oraz teorią czynników ryzyka i chroniących (Hawkins, i wsp. 1992) w programie Debata wzmacniane są następujące czynniki chroniące: kontakt z dorosłym mentorem prezentującym poparcie dla postawy abstynencji, akceptacja dla szkoły jako środowiska promującego zdrowy styl życia, moralne aspekty trzeźwości. Ponadto modyfikowane są błędne przekonania normatywne na temat  alkoholu.

    W programie wykorzystane są następujące strategie profilaktyczne:

    • kształtowanie i wzmacnianie norm przeciwnych piciu alkoholu przez dzieci i młodzież
    • konfrontowania cenionych wartości z ryzykownymi zachowaniami
    • przekazywanie wiedzy na temat konsekwencji zachowań 
    • „osobiste postanowienie” (bez finalizacji w toku zajęć).  

    Ponadto program nawiązuje do teorii reaktancji (teorii oporu psychologicznego), by uwzględnić w programie znaczenie prawa do podejmowaniu samodzielnych  decyzji o abstynencji. 

    Bibliografia: 

    • Ajzen I., Fishbein M. Understanding attitudes and predicting social behavior, Prentice-Hall,  Englewood-Cliffs N.J. 1980.
    • Hawkins, D. J., Catalano, R.F., Miller, J.Y., Risk and Protective Factors for Alcohol and Other Drug Problems in Adolescence and Early Adulthood: Implications for Substance Abuse Preventio,. “Psychological Bulletin”, 112 (1), 64-105, 1992
    • Kandel D., Yamaguchi K., Chen K.,  Stages of progression in drug involvement from adolescence to adulthood: Further evidence for the  Gateway Theory, “Journal of Studies on Alcohol”, 53, 1992, s. 447-457.

     

  • Realizacja programu, który ma charakter „krótkiej interwencji profilaktycznej w grupie” odbywa się z udziałem 2 prowadzących i trwa w jednej klasie 3 godziny. Standardowo dąży się do objęcia spotkaniami wszystkich klas danego poziomu, optymalnie klasy V i VI, gdyż większość uczniów w tym wieku jest przed inicjacją alkoholową. Nauczyciele (zwłaszcza wychowawcy klas) są obecni na zajęciach, 
    W Debacie wykorzystuje się metody interaktywne odwołujące się do dialogu motywującego. Scenariusz zajęć składa się z logicznie powiązanych ze sobą elementów, które mają charakter dyskursu. Należą do nich:

    • tworzenie klimatu wspólnoty i ustalenia zasad pracy obowiązujących na zajęciach,
    • sondaż, którego celem jest modyfikowanie przekonań normatywnych,
    • przekaz wiedzy na temat alkoholu etylowego i historii jego używania,
    • „burza mózgów” na temat korzyści i szkód związanych z używaniem alkoholu, której celem jest zmiana stereotypów oraz zweryfikowanie mitów związanych z alkoholem, 
    • proste scenki dramowe ilustrujące negatywne konsekwencje/straty związane z piciem alkoholu,
    • zabawy dydaktyczne,
    • promowanie zabawy bez alkoholu (wykorzystanie skeczu)
    • praca grup nad „tym co nas może chronić”
    • osobiste świadectwo prowadzącego zajęcia jako dorosłego abstynenta
    • sesja odpowiedzi na ewentualne pytania
    • podsumowanie.  

     

  • Modelowe szkolenie ( 2 x 8 godzin) dla realizatorów programu obejmuje:

    • przeprowadzenie pokazowych zajęć i ich analizę,
    • samodzielną realizację programu z uczniami pod superwizją,
    • omówienie wyników ewaluacji formatywnej i informacji zwrotnych dla realizatorów.

    Autor programu dopuszcza możliwość  realizowania programu przez doświadczonych realizatorów działań profilaktycznych na podstawie opisu scenariusza zajęć, bez konieczność udziału w szkoleniu.  

    Realizatorzy programu Debata powinni posiadać:

    • dużą wiedzę na temat problemów związanych z piciem alkoholu przez młode osoby
    • wiedzę na temat założeń teoretycznych, jak i przebiegu programu
    • umiejętności nawiązywania kontaktu
    • poczucie humoru i dystans do własnej osoby
    • gotowość poddania własnej pracy ocenie. 

    Prowadzący powinni legitymować się osobistą abstynencją albo mieć dobrze przemyślany temat „Dlaczego jednak piję”.

    Uprawnienia do szkolenia realizatorów programu posiadają tylko te osoby, które uzyskały od Autora Krzysztofa Wojcieszka pisemne pełnomocnictwo do prowadzenia szkoleń  (np. w latach 2003 - połowa roku 2017 pan Grzegorz Paź, współpracownik Autora ze Stowarzyszenia Noe). Prowadzenie szkoleń do programu Debata przez osoby nieuprawnione jest niezgodne z zasadami etyki i przepisami dotyczącymi ochrony praw autorskich.

  • Ewaluacja procesu była przeprowadzana wielokrotnie przy okazji różnych realizacji programu. Do oceny odbioru i przebiegu programu wykorzystano:

    • profesjonalne nagranie pełnej 3-godzinnej edycji programu dla uczniów klasy V,
    • ankiety ewaluacyjne zbierane po każdorazowej standardowej realizacji programu,
    • zogniskowany wywiad grupowy przeprowadzony z uczniami – uczestnikami programu (dwie grupy).

    Wyniki zebranych danych w ramach ewaluacji procesu wskazują, że program jest:

    • łatwy do implementacji w szkołach (prosty do realizacji scenariusz),
    • dobrze odbierany przez szkoły i część uczestników.

    Uczestnicy wywiadów grupowych również podkreślali wysokie kompetencje prowadzącego w zakresie sposobu prowadzenia zajęć jak i wiedzy merytorycznej. Udział w programie przyczynił się do wzrostu poziomu ich wiedzy na temat problemów i negatywnych konsekwencji dla zdrowia związanych z piciem alkoholu oraz wzmocnił ich postawy proabstynenckie i korzystne przekonania normatywne. 

    Źródło: Kwestionariusz aplikacyjny Programu Debata  złożony do systemu rekomendacji (2015)

  • Więcej informacji na temat programu można znaleźć w publikacjach:

    • Wojcieszek K., Debata. Propozycja  scenariusza zajęć profilaktycznych w zakresie problemów alkoholowych dla klas VI-VIII, „Remedium,” nr 3 (61), 1998.
    • Sochocki M., Debata o „Debacie, „Remedium”, nr 3 (203), 2010.
    • Górecka A., Debata  – wyniki ewaluacji, „Remedium”, nr 2 (240), 2013.
    • Wojcieszek K., Optymalizacja profilaktyki problemów alkoholowych. Pedagogiczne implikacje grupowych interwencji krótkoterminowych, Wydawnictwo Rubikon, Kraków, 2013.

     

  • Krzysztof Wojcieszek – opieka nad programem przy udziale Stowarzyszenia Profilaktycznego  Noe w zakresie szkoleń i ewaluacji.

    Program Debata jest chroniony prawami autorskimi należącymi w całości  do Krzysztofa Wojcieszka. Z tego powodu szkolenia realizatorów  programu mogą prowadzić tylko osoby posiadające pełnomocnictwo Autora. Ewentualne wprowadzanie modyfikacji do programu musi być uzgodnione z Autorem.

    e-mail:  k.wojcieszek@pedagogium.pl