ŚRODOWISKOWA PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ

  • Grupą adresatów są osoby w wieku 10-18 lat, które pochodzą z rodzin niewydolnych wychowawczo. Często są to rodziny ze środowisk przestępczych, w których nadużywa się alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych, rodziny rozbite, ubogie lub dobrze sytuowane, lecz cechujące się nieprawidłowymi postawami wychowawczymi. Jest to zatem młodzież, która w wyniku przebywania w niekorzystnych środowiskach wychowawczych jest bardziej niż inna narażona na uzależnienia, występowanie aspołecznych zachowań oraz innych zaburzeń rozwoju.

  • Podstawowym celem programu jest ograniczenie u dzieci i młodzieży rozwoju patologicznych postaw i zachowań aspołecznych, ze szczególnym uwzględnieniem używania środków psychoaktywnych. Jednocześnie stworzenie tym osobom możliwie sprzyjających warunków do prawidłowego rozwoju psychospołecznego w ich środowisku lokalnym. Program z jednej strony skupia się na bezpośredniej pomocy dzieciom i młodzieży zagrożonym patologią społeczną, z drugiej zaś nastawiony jest także na oddziaływania na środowisko lokalne (władze, mieszkańców, instytucje, rodziców), które inspirują do podejmowania inicjatyw zwiększających szanse na prawidłowy rozwój dzieci i młodzieży w tym środowisku.

    Cele szczegółowe programu:

    • zmiana wadliwych postaw społecznych i zachowań dzieci i młodzieży, w tym ograniczenie ryzyka związanego z używaniem środków psychoaktywnych, ograniczenie ilości zachowań przemocowych, destrukcyjnych i autodestrukcyjnych,

    • stymulacja prawidłowego rozwoju – działania wychowawczo-rozwojowe, stymulacja w kierunku prawidłowego rozwoju emocjonalno-społecznego, intelektualnego i fizycznego podopiecznych objętych oddziaływaniem w konkretnym środowisku oraz innych młodych osób niebędących podopiecznymi Towarzystwa, jednak zamieszkujących w środowisku realizacji programu,

    • oddziaływanie na środowisko lokalne (władze i innych przedstawicieli) w celu zwiększenia zaangażowania przedstawicieli tegoż środowiska w aktywności przeciwdziałające patologiom społecznym; stworzenie w danym środowisku spójnego programu współpracy między instytucjami i mieszkańcami, mającego na celu zwiększenie skuteczności pomocy osobom jej wymagającym.

  • Program opiera się głównie na koncepcji zachowań ryzykownych (problemowych) młodzieży, a konkretnie na procesie odkrywania funkcji jaką pełnią one w procesie nieprawidłowego przystosowania społecznego oraz na wynikach badań mechanizmów psychospołecznych zwiększających zagrożenia patologiami społecznymi i używanie środków psychoaktywnych w konkretnym środowisku lokalnym.

    Badania autorów interakcyjnego modelu zachowań ryzykownych Richarda i Shirley Jessorów wskazują, że skuteczne oddziaływania profilaktyczne wymagają kompleksowego oddziaływania na różne czynniki odpowiedzialne za rozwój młodego człowieka, pozostające ze sobą w interakcji. Dotyczy to czynników związanych z powstawaniem patologii, problemami rozwoju indywidualnego oraz niekorzystnymi wpływami otaczającego środowiska. Jessorowie wymieniali trzy rodzaje zmiennych „zmienne wyjściowe i podstawowe”, „zmienne społeczno – psychologiczne” oraz „zmienne społeczne” (Gaś, 2004).

    Skuteczność programu wynika z trójpoziomowego, jednoczesnego oddziaływania korygującego zachowania patologiczne, stymulującego prawidłowy rozwój oraz stwarzającego optymalne warunki do rozwoju. Na pierwszym poziomie główną metodą oddziaływania jest socjoterapia, na drugim poziomie stosuje się strategię alternatyw, promocję zdrowia, stymulację rozwoju zainteresowań, na trzecim poziomie prowadzona jest praca środowiskowa (interwencje, animacja, debaty).

    Dodatkowe badania, na podstawie których określa się specyfikę oddziaływań programu, to badania epidemiologiczne, przeprowadzane według procedury ESPAD, uzupełniane badaniami jakościowymi środowisk lokalnych.  

  • W ramach programu prowadzone są długofalowe zajęcia realizowane w klubach środowiskowych, pojedynczych lub zorganizowanych w zespoły placówek oraz bezpośrednio w środowisku. Program realizowany jest w rocznych lub dwuletnich cyklach, jednak największą skuteczność uzyskuje się po minimum trzech latach pracy (chodzi o trwałe efekty w środowisku lokalnym).

    Realizacja działań w ramach programu sprowadza się do trzech zakresów wyznaczanych przez cele szczegółowe:

    1. Zmiana wadliwych postaw społecznych i zachowań dzieci i młodzieży.

    • Działania socjoterapeutyczne i psychokorekcyjne adresowane do podopiecznych wymagających interwencji ze względu na stwierdzone zaburzenia w rozwoju psychospołecznym.

    • Poradnictwo rodzinne ( ewentualnie terapia rodziny) dla rodziców podopiecznych i opiekunów (o ile jest możliwa, sprzyja pozytywnym zmianom w funkcjonowaniu podopiecznych).

    • Interwencje kryzysowe dotyczące nagłych nieprzewidzianych sytuacji życiowych podopiecznych, często przeprowadzane w miejscu zamieszkania.

    • Działania środowiskowe mające na celu kontakt z młodzieżą niebędącą pod opieką instytucji – służą również naborowi podopiecznych do pracy w klubie środowiskowym. Nabór podopiecznych prowadzony jest również dzięki programowi współpracy z instytucjami, m.in. ze szkołą, pomocą społeczną, policją.

    2. Stymulowanie prawidłowego rozwoju.

    • Zajęcia edukacyjno-informacyjne - działania wychowawczo-rozwojowe, zajęcia promujące zdrowie, rozwijające zainteresowania, umożliwiające kreatywne i akceptowane społecznie spędzanie czasu wolnego przez młodzież. Kluby Towarzystwa w konkretnych środowiskach pełnią tu funkcję kulturotwórczą i integracyjną, oferując różnorodne formy edukacji i psychoedukacji zarówno dla młodzieży, jak i dla dorosłych.

    3. Zwiększenie zaangażowania przedstawicieli środowiska lokalnego w przeciwdziałanie patologiom społecznym.

    • Cykliczne spotkania o charakterze edukacyjno-informacyjnym prowadzące do zwiększenia liczby inicjatyw, adekwatnych do potrzeb środowiska, m.in. w zakresie promocji zdrowia, pomocy osobom zagrożonym, usprawniania pracy instytucji. Istotnym elementem tego oddziaływania jest doprowadzenie do zwiększenia odpowiedzialności dorosłych za prawidłowy rozwój i bezpieczeństwo dzieci i młodzieży. Ważne jest również podejmowanie działań kulturotwórczych, prawidłowa organizacja i animacja czasu wolnego. W perspektywie chodzi o zapewnienie młodzieży, wychowującej się w konkretnym środowisku, optymalnych warunków do rozwoju.

    Istotne jest również prowadzenie punktów informacyjno-konsultacyjnych oraz programów wspierających i wzbogacających te działania, jak: pomoc rodzinom podopiecznych (poradnictwo), akcje reklamowe, szkolenie władz lokalnych, konferencje itp.

  • Program może być realizowany przez osoby posiadające doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą, a szczególnie z osobami mającymi trudności w przystosowaniu społecznym. Zwykle są to psychologowie, pedagodzy którzy ukończyli dodatkowo szkolenia z socjoterapii. Przed rozpoczęciem realizacji wymagane jest pięćdziesięciogodzinne szkolenie dotyczące koncepcji profilaktyki środowiskowej, zakresu, struktury, form realizacji i ewaluacji programu. Szkolenie takie prowadzi kadra Towarzystwa Nowa Kuźnia dla osób zainteresowanych wdrożeniem programu w miejscu jego realizacji. Szkoleniowcy oferują pomoc podczas wdrażania programu a następnie nadzór superwizyjny na jego realizacją.

    Program wymaga przeznaczenia lokalu w którym powstanie „Środowiskowy klub profilaktyczny”, będący podstawą wszystkich działań w konkretnym środowisku lokalnym. Może to być budynek wolno stojący lub jego część; dopuszcza się pomieszczenia w szkołach lub innych placówkach oświatowych, pod warunkiem przeznaczenia ich wyłącznie na działalność profilaktyczną.  

  • W celu wykonania ewaluacji prowadzone są badania podopiecznych objętych opieką oraz analiza działań podjętych w środowisku lokalnym. Narzędziami stosowanymi do oceny zmian w funkcjonowaniu uczestników programu są testy psychologiczne, arkusze obserwacyjne, wywiady bezpośrednie, badanie opinii publicznej. Dodatkowymi źródłami danych są dane zbierane przez Policję, pomoc społeczną, szkoły.

    Dotychczasowa ewaluacja programu pozwoliła na stwierdzenie jego wysokiej skuteczności. Badanie efektów dwuletniego odziaływania wykazało m.in. że wszyscy podopieczni wykazali się zwiększeniem zrozumienia własnej sytuacji życiowej, u 95% odnotowano poprawę w zakresie samooceny i radzenia sobie z napięciem. 80% badanych ograniczyło używanie substancji psychoaktywnych, z czego 15% przestało używać alkoholu, a 45% eksperymentować z narkotykami. Ponad 72% podopiecznych poprawiło kontakt z dorosłymi, funkcjonowanie w grupie, samodzielność, umiejętność współpracy, zdolności organizacyjne i kontrolę emocji. 94% dzieci i młodzieży w momencie rozpoczęcia programu przejawiało zachowania antysocjalne. Po dwóch latach oddziaływań zachowania takie wystepowały u 33% badanych. Należy podkreślić, że liczba wszystkich zachowań antysocjalnych u dzieci i młodzieży w opisywanym okresie zmniejszyła się o ok. 71%.

    69% podopiecznych podjęło samodzielne funkcje (role społeczne) w klubie. Poziom otwartości i zaufania - mierzony między innymi liczbą oraz jakością (wagą) problemów zgłaszanych opiekunom grupowym - w ciągu roku wzrósł o ponad 70%.

    Wyniki w nauce poprawiło 32% podopiecznych, a 40% utrzymało na dotychczasowym poziomie (w związku z tym, że ocena dotyczyła często młodych osób z problemami w nauce, utrzymanie wyników można uznać za pozytywny efekt oddziaływania).

    W przypadku rodzin, 100% z nich wykazało poprawę funkcjonowania w zakresie kontaktu z terapeutą i otwartości, 91% w zakresie zrozumienia własnej sytuacji, 79 % zaczęło poprawnie podejmować decyzje życiowe, wynikające z podjętej terapii, ponad 71 % zaczęło lepiej radzić sobie z napięciem, podniosło samoocenę oraz usprawniło swoje życie rodzinne i komunikację z innymi.

    Poczucie bezpieczeństwa wśród mieszkańców środowisk objętych oddziaływaniem wzrosło o 12% w skali roku. Dotyczyło to szczególnie społecznej oceny działalności nieformalnych grup młodzieżowych (zmniejszenie używania środków psychoaktywnych, mniejsza ilość dewastacji oraz obserwowanej przemocy).

    We wszystkich środowiskach oddziaływania powstały zespoły osób realizujących działania przeciwdziałające patologiom społecznym. Opracowano strategie przeciwdziałania patologiom przyjęte do realizacji przez władze.  

  • Więcej informacji na temat programu:

    • Siudem I., Środowiskowa profilaktyka uzależnień, materiały pokonferencyjne, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 1994.
    • Siudem I., Praca profilaktyczna z młodzieżą - koncepcja środowiskowa, materiały pokonferencyjne Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Szklarska Poręba 1994.
    • Siudem I., Tworzenie młodzieżowych grup środowiskowych, materiały pokonferencyjne Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Szklarska Poręba 1994.
    • Siudem I., Zintegrowane systemy profilaktyki uzależnień w Strategii Rozwoju Województwa Lubelskiego, „Problemy Narkomanii” nr 1, 2001.
    • Siudem I., Szkolne Programy Profilaktyczne. Koncepcja środowiskowa, materiał edukacyjny, Stowarzyszenie Producentów i Dziennikarzy Radiowych, Poznań 2003.
    • Siudem I., Lokalne systemy współpracy w zakresie zapobiegania narkomanii. Biuletyn Wojewódzki. „Problemy społeczne”, Wyd. ROPS, Lublin 2005.