Standardy opisu programu profilaktycznego

  • Charakter i rozmiary zjawiska

    Przedstawiony opis powinien definiować naturę i rozmiar zjawiska, którego dotyczy program oraz wskazywać adresatów programu. Ważne jest również, by zawierał informację na temat przyczyny i mechanizmów, które mają wpływ na występowanie danego zjawiska oraz mechanizmów i/lub czynników, które mogą temu zapobiegać.

    W przypadku programów o zasięgu lokalnym, odpowiadającym specyficznym potrzebom danej społeczności, niezbędne jest również przedstawienie diagnozy sytuacji lokalnej. Diagnoza powinna przedstawiać dane umożliwiające sformułowanie problemu. Dane powinny być aktualne, tzn. obejmować możliwe najnowsze dostępne badania, adekwatne do zasięgu programu (np. dla programu lokalnego – dane z poziomu lokalnego, a nie ogólnopolskiego) oraz dotyczyć populacji, do której jest skierowany program. Diagnoza powinna wskazywać źródła przytaczanych danych.

    Problem

    Na podstawie informacji zawartych w opisie zjawiska powinien zostać sformułowany problem, którego rozwiązaniu będzie poświęcony program. Pomiędzy zidentyfikowanymi przyczynami i mechanizmami opisywanego zjawiska a zdefiniowanym problemem powinien istnieć logiczny związek.

    Czynniki ryzyka i czynniki chroniące

    Program powinien zmierzać do ograniczenia wpływu określonych czynników ryzyka i wzmacniania działania określonych czynników chroniących związanych ze identyfikowanym problemem.

    Czynniki ryzyka są to cechy jednostki i jej środowiska (rodzinnego, szkolnego, rówieśniczego, lokalnego i makrospołecznego), które wiążą się z podwyższonym ryzykiem wystąpienia i nasilenia chorób i/lub problemów związanych z zachowaniem.

    Czynniki chroniące są to cechy jednostki i jej środowiska rodzinnego, szkolnego, rówieśniczego, lokalnego i makrospołecznego), które wzmacniają potencjał zdrowotny i zmniejszają bądź redukują działanie czynników ryzyka.

    Przykład

    W przypadku gdy celem głównym programu jest opóźnienie inicjacji alkoholowej, powinien on osłabiać czynniki ryzyka takie jak m.in. negatywny wpływ przekazu medialnego a wzmacniać czynniki chroniące jakim są odpowiednie postawy i zachowania rodziców. 

    Źródło:

    Ostaszewski K. (2008), Czynniki ryzyka i czynniki chroniące w zachowaniach ryzykownych dzieci i młodzieży. (w:) Mazur J. i wsp. Czynniki chroniące młodzież 15-letnią przed podejmowaniem zachowan ryzykownych. Raport z badań HBSC 2006. Instytut Matki i Dziecka, Warszawa, s. 19-46.

    Radomska A., Bronisława K., Jarmołowska K. Okulicz- Kozaryn K., Macander D., Borkowska A., Terlikowska J., Frączek R., Sochocki J.M. (2010), System rekomendacji programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego. Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii.

  • Bezpośredni odbiorcy programu to osoby, które uczestniczą w działaniach prowadzonych w jego ramach.

    Charakter grupy, do której program jest bezpośrednio adresowany powinien zostać określony na podstawie opisu zjawiska i zidentyfikowanego problemu, np. rodzice w programie rozwoju umiejętności wychowawczych, nauczyciele w programie podnoszenia ich kompetencji zawodowych, uczniowie w szkolnym programie profilaktycznym.

    W przypadku programów kierowanych do wybranych grup populacji ogólnej lub przeznaczonych do realizacji w określonym środowisku lokalnym (np. jedna gmina) należy wpisać liczebność grupy odbiorców.

    Pośredni odbiorcy to grupa osób, które bezpośrednio (osobiście) nie uczestniczą w działaniach prowadzonych w ramach programu, ale które powinny odnieść korzyści w związku z realizacją programu w grupie bezpośrednich odbiorców (np. rodzice w przypadku uczestniczenia ich dzieci w programie, czy uczniowie w przypadku brania udziału nauczycieli w programie).

    Kryteria kwalifikacyjne to informacje na temat istotnych i wspólnych cech indywidualnych, sytuacji osobistej, społecznej grupy/osób – potencjalnych bezpośrednich odbiorców programu - stanowiące podstawę ich doboru do uczestniczenia w programie. Przykładowe kryteria kwalifikacyjne to np. wiek, płeć, wykonywany zawód, rodzaj występującego problemu, nadzór kuratora.

    Kryteria wykluczające to informacje na temat cech indywidualnych, sytuacji osobistej, społecznej stanowiące podstawę decyzji o niezakwalifikowaniu danej osoby do udziału w programie, np. uzależnienie od narkotyków, wiek, brak zgody rodziców w przypadku osób niepełnoletnich.  

  • Cel ogólny programu powinien być odpowiedni (adekwatny) do zidentyfikowanego problemu, tzn. dotyczyć modyfikacji lub zmiany sytuacji niepożądanej na pożądaną albo utrzymania czy poprawy sytuacji aktualnej ocenianej jako pozytywna.

    Osiągnięcie celu głównego nie jest możliwe poprzez realizację pojedynczego elementu programu profilaktycznego lub promocji zdrowia psychicznego.

    Cel ogólny programu oraz jego cele szczegółowe powinny spełniać wymogi określane akronimem SMART: Specyficzny, Mierzalny, Adekwatny, Realistyczny i Terminowy, gdyż tylko w takim przypadku istnieje możliwość sprawdzenia, czy zostanie on osiągnięty.

    • Specyficzny - oznacza, że cel musi być sformułowany precyzyjnie i w jasny sposób, by nie było wątpliwości, do czego zmierza autor programu.

    • Mierzalny - oznacza, że możliwe będzie sprawdzenie, czy cel został osiągnięty. Będzie więc można do niego dobrać odpowiedni wskaźnik (miarę), który pozwoli dokonać oceny efektów programu.

    • Adekwatny - sformułowany w formie oczekiwanej pozytywnej zmiany u uczestników programu, która odnosi się bezpośrednio problemu, który jest przedmiotem programu.

    • Realistyczny - możliwy do osiągnięcia, biorąc pod uwagę analizę dostępnych zasobów oraz posiadane kompetencje.

    • Terminowy – został wyznaczony czas, w którym zostanie osiągnięty.

    Cel szczegółowy (cel pośredniczący) powinien być uzasadniony z perspektywy osiągnięcia celu głównego programu. Dotyczy on zmiany wybranych aspektów problemu wokół których koncentruje się program. Wskazuje on na sposoby osiągnięcia celu głównego.

    Źródło:

    Radomska A., Bronisława K., Jarmołowska K. Okulicz- Kozaryn K., Macander D., Borkowska A., Terlikowska J., Frączek R., Sochocki J.M. (2010), System rekomendacji programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego. Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii.

    Borucka A., Pisarska A., Frączek R. (2013), Kluczowe kryteria oceny programów profilaktycznych http://www.swiatproblemow.pl/2013_01_1.html

  • Założenia programu powinny wyjaśnić mechanizm powstawania zachowań problemowych, których ograniczenie jest celem programu poprzez odwołanie się do konkretnych koncepcji teoretycznych. W oparciu o wiedzę na temat czynników ryzyka i czynników chroniących oraz skutecznych strategii profilaktycznych należy podać uzasadnienie wyboru konkretnego sposobu rozwiązania problemu.

    W tej części należy uwzględnić:

    • teorie i oparte na nich modele teoretyczne, których skuteczność w odniesieniu do rozwiązywania problemu została potwierdzona w literaturze naukowej lub sprawdzona w praktyce,

    • strategie profilaktyczne (sposoby postępowania) oparte na podstawach teoretycznych, które mają na celu redukowanie wpływu czynników ryzyka i/lub wzmacnianie czynników chroniących (strategie wiodące i uzupełniające).   

  • Zaplanowane w programie działania powinny być szczegółowo opisane tak, by można było stwierdzić logiczne ich powiązanie ze specyfiką grupy odbiorców i realizacją zakładanych celów (ogólnego i szczegółowych) programu.

    Opis powinien zawierać:

    • rodzaj działań,

    • ich długość i intensywność,

    • zastosowane metody pracy,

    • przekazywane treści.

  • Rekomendowany sposób wdrożenia projektu powinien uwzględniać:

    • zapewnienie nadzoru nad jakością poprzez np.: koordynację, cykliczne spotkania realizatorów, odpowiednie materiały,

    • prowadzenie monitoringu,

    • wprowadzanie zmian w programie w efekcie ewaluacji procesu,

    • system szkolenia realizatorów,

    • współpracę z lokalną społecznością i/lub organizacjami.

    Źródło:

    Radomska A., Bronisława K., Jarmołowska K. Okulicz- Kozaryn K., Macander D., Borkowska A., Terlikowska J., Frączek R., Sochocki J.M., System rekomendacji programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego, Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii, Warszawa 2010.

  • Ewaluacja procesu dotyczy oceny przebiegu realizacji programu. Informacje jakie można zbierać w jej ramach odpowiadają na pytania: „Kto?”, „Co?” i „Jak”

    Opis ewaluacji procesu powinien zawierać:

    • charakterystykę osób badanych (wiek, płeć, liczebność inne dane ważne z perspektywy programu np. okazjonalni użytkownicy narkotyków; uczniowie klas V i VI; dzieci w rodzinach, których występuje problem uzależnienia od alkoholu),

    • metody zbierania danych (np. wywiad indywidualny, wywiad grupowy, obserwacja, ankieta),

    • wykorzystane narzędzia (np. autorzy i nazwa zastosowanej ankiety),

    • sposób analizy danych (analiza jakościowa, analiza ilościowa – zastosowana statystyka),

    • zagadnienia/obszary jakich dotyczyła ewaluacja (odbiór zajęć przez uczestników zajęć, liczba zrealizowanych zajęć zgodnie z założenia i tych niezaplanowanych itp.),

    • infromacje dotyczące etyki prowadzonych badań (wyrażenie zgody na udział w badaniu, poufność zebranych danych, informowanie osób badanych o celach badania, zagwarantowanie w każdym momencie wycofania się z badań i/lub udziału w programie).

    Wskaźniki ewaluacji procesu to miary, służące do oceny stopnia realizacji programu. Wskaźniki mogą dotyczyć następujących kryteriów związanych z przebiegiem programu: frekwencji na zajęciach, zgodności realizacji programu z założeniami, harmonogramem, scenariuszami zajęć; napotkanych trudności/ barier i sposobów ich rozwiązania, reakcji uczestników, odbioru programu przez uczestników itd.

    Wyniki ewaluacji procesu powinny odnosić się do przedstawienia wartości liczbowych i/lub danych opisowych wymienionych powyżej wskaźników.

    Źródło:

    Ostaszewski K., Skuteczność profilaktyki używania substancji psychoaktywnych, Warszawa 2003, str. 136-137.

    Sochocki M., J., Formułowanie wskaźników, dobór działań oraz ewaluacja programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego (w:) Przewodnik metodyczny po programach promocji zdrowia psychicznego i profilaktyki. Fundacja ETOH, Warszawa 2010, s. 45-72

  • Ewaluacja formatywna służy do wyboru tych działań lub rozwiązań (metody i techniki), które oceniane jako najwłaściwsze prowadzą do osiągnięcia najlepszych i najkorzystniejszych w danych warunkach wyników.

    Zbierane informacje odpowiadają na pytanie: „Czy” i „Na ile” przyjęte rozwiązania (techniki odziaływania) przyczyniają się do realizacji celów programu (ogólnego i szczegółowych)

    Opis ewaluacji formatywnej powinien zawierać:

    • charakterystykę osób badanych,

    • metody zbierania danych,

    • wykorzystane narzędzia (np. autorzy i nazwa zastosowanej ankiety),

    • sposób analizy danych (analiza jakościowa, analiza ilościowa – zastosowana statystyka),

    • zagadnienia/obszary jakich dotyczyła ewaluacja,

    • typ ewaluacji (zewnętrzna/ wewnętrzna),

    • informacje dotyczące sposobu przestrzegania zasad etyki prowadzenia badań (wyrażenie zgody na udział w badaniu, poufność zebranych danych, informowanie osób badanych o celach badania, zagwarantowanie w każdym momencie możliwości wycofania się z badań i/lub rezygnacji z udziału w programie).

    Wyniki ewaluacji formatywnej służą opracowaniu końcowej wersji programu, którego skuteczność powinna być badana w trakcie ewaluacji wyników. Krótki opis wyników powinien zawierać: propozycje modyfikacji programu i/lub określenie standardów realizacji programu, które powinny być spełnione by zapewnić wysoką jakość realizacji przy wdrażaniu programu.

    Źródło:

    Sochocki M., J., Formułowanie wskaźników, dobór działań oraz ewaluacja programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego. (w:) Przewodnik metodyczny po programach promocji zdrowia psychicznego i profilaktyki. Fundacja ETOH, Warszawa 2010, s. 45-72

  • Ewaluacja wyników jest oceną bezpośrednich lub odroczonych wyników programu, albo zarówno jednych jak i drugich.

    Zbierane informacje odpowiadają na pytania: „Jakie zmiany zaszły w uczestnikach programu czy warunkach, na jakie oddziaływano” i „Na ile udało się w wyniku realizacji programu osiągnąć zamierzone cele lub pośrednie etapy docelowych zmian.”

    Wskaźniki służące do oceny skuteczności programu powinny mierzyć stopień realizacji zakładanych celów programu: ogólnego i szczegółowych. Jeżeli do danego celu nie można dobrać odpowiedniego wskaźnika/wskaźników to znaczy, że cel został źle sformułowany i nie spełnia kryteriów SMART

    Opis ewaluacji wyników powinien zawierać informacje na temat:

    • schematu badawczego – schemat ewaluacji pozwala odpowiedzieć na pytanie: „ Z czym porównać?” aby wiedzieć, czy program spowodował zakładane zmiany i/lub jakieś inne?”,

    • sposobu doboru osób do grup i ich liczebności (do grupy eksperymentalnej, którą tworzą uczestnicy programu i grupy porównawczej, w skład której wchodzą osoby, nie biorące udziały w programie, ale dobrane jednak tak, by pod każdym istotnym względem grupa ta była jak najbardziej podobna do grupy eksperymentalnej,

    • cech badanej populacji – wiek, płeć, charakterystyka uwzględniająca cechy istotne z perspektywy analizowanych wskaźników,

    • narzędzi i procedur zbierania oraz analizy danych - preferowane są narzędzia standardowe. Narzędzia „autorskie” powinny być skonstruowane w sposób poprawny pod względem metodologicznym.

    Wyniki przeprowadzonej ewaluacji wyników służą do udzielenia odpowiedzi na pytania dotyczące skuteczności programu. Powinny one odnosić się do wskaźników (ich wzrostu lub spadku), które zostały wybrane do pomiaru stopnia realizacji celu ogólnego i celów szczegółowych. Podane informacje powinny dostarczać wiedzy na temat zmian, jakie u uczestników nastąpiły w wyniku realizacji programu.

    Źródło:

    Hawkins, J.D, Nederhood B. , Podręcznik ewaluacji programów profilaktycznych. Instytut Psychiatrii i Neurologii, Polskie Towarzystwo Psychologiczne. Pracownia Wydawnicza. , Warszawa-Olsztyn 1994, s. 30

    Ostaszewski K., Skuteczność profilaktyki używania substancji psychoaktywnych, Warszawa 2003, str. 136-137.