UNPLUGGED

  • Nazwa programu: UNPLUGGED

    • Grupa/grupy odbiorców programu
      Klasy szkolne uczniów w wieku 12-14 lat oraz ich rodzice
       
    • Trenerzy programu – osoby uprawnione do szkolenia realizatorów
      Trenerzy, którzy ukończyli szkolenie organizowane przez Ośrodek Rozwoju Edukacji i/lub Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, wpisani są na listę trenerów
      Lista trenerów https://www.ore.edu.pl/2014/03/trenerzy-2/
       
    • Wymagany czas trwania szkolenia przygotowującego do prowadzenia programu - dla realizatorów programu
      18 godzin dydaktycznych
      Dopuszczalne modyfikacje
      *trwają prace nad możliwością realizacji części teoretycznej szkolenia przy użyciu systemów teleinformatycznych 
       
    • Osoby przygotowane do prowadzenia programu - realizatorzy programu
      Nazwa grupy Dokument potwierdzający
      Nauczyciele, wychowawcy klas szkolnych, pedagodzy szkolni Ukończenie szkolenia (18 godzin dydaktycznych), potwierdzone certyfikatem/zaświadczeniem wydanym przez uprawnionego trenera programu UNPLUGGED (z listy)
      Dopuszczalne modyfikacje (odnoszące się do rozszerzania grupy realizatorów)
      Nazwa grupy Dokument potwierdzający
      Przedstawiciele organizacji pozarządowych Ukończenie szkolenia (18 godzin dydaktycznych), potwierdzone certyfikatem/zaświadczeniem wydanym przez uprawnionego trenera programu UNPLUGGED (z listy)

     

    • Wymagany czas trwania programu
      Dzieci/Młodzież Rodzice/Opiekunowie Nauczyciele/Wychowawcy
      12 lekcji (45 min) raz w tygodniu (12 tygodni) 3 spotkania 3 godziny n.d.
      Dopuszczalne modyfikacjie
      Dzieci/Młodzież Rodzice/Opiekunowie Nauczyciele/Wychowawcy
      12 lekcji (45 min) raz w tygodniu (12 tygodni) 3 spotkania 2 godziny n.d

       

  • Program został oceniony jako spełniający standardy jakości II poziomu                                                                    DOBRA PRAKTYKA 

  • Celem głownym programu jest ograniczenie używania substancji psychoaktywnych (alkohol, tytoń, narkotyki) przez młodzież w wieku 12-14 lat.

    Cele szczegółowe

    • Zmiana postaw i opinii  wobec używania substancji psychoaktywnych.
    • Nabycie przez uczniów umiejętności chroniących przed używaniem substancji psychoaktywnych.
    • Zwiększenie kompetencji wychowawczych rodziców uczniów biorących udział w programie.
  • „Unplugged” jest programem profilaktycznym, który oparty jest na strategii Wszechstronnego Wpływu Społecznego (CSI). Podstawy teoretyczne wywodzą się z teorii uodparniania postaw McGuire, teorii uzasadnionego działania Ajzena i Fishbeina oraz teorii społecznego uczenia się Bandury. Teorie te opierają się na założeniu, że zachowanie człowieka determinowane jest przez wpływ takich czynników, jak: postawy, normy społeczne, modelowanie, presja grupy. W myśl tych teorii ludzie decydując się na określone zachowania kierują się subiektywnymi przekonaniami na temat tego, co myślą i w jaki sposób się zachowują inni członkowie grupy. Subiektywne przekonania o postawach innych ludzi nie odzwierciedlają stanu faktycznego i przybierają postać tzw. błędnych przekonań normatywnych. Według wyżej wymienionych teorii to, czy podjęte zostaną przez jednostkę zachowania prozdrowotne lub ryzykowne w dużej mierze zależy od tego, które z tych zachowań postrzegane są jako powszechne i akceptowane społecznie. Postrzeganie zachowań ryzykownych takich, jak np. używanie substancji psychoaktywnych, jako dominujących i akceptowanych społecznie sprzyja nasilaniu się tego rodzaju zachowań problemowych. Natomiast przekonanie o małym rozpowszechnieniu zachowań prozdrowotnych zniechęca jednostki do angażowania się w zachowania korzystne dla ich zdrowia.

    Zależności te zostały potwierdzone w licznych badaniach dotyczących zachowań ryzykownych wśród dzieci i młodzieży i ujawniły wzrost używania zarówno legalnych, jak i nielegalnych substancji psychoaktywnych pod wpływem nacisku grupowego w środowisku rówieśniczym (Borsari i Carey, 2003). W okresie dojrzewania wpływ grupy rówieśniczej ma potężną siłę oddziaływania. Młodzi ludzie, dokonując wyborów w zakresie własnych zachowań mogą  kierować się błędnymi przekonaniami o tym, jakiego rodzaju normy panują w grupie i jakiego rodzaju zachowania są popularne wśród ich kolegów. Badania z zakresu promocji zdrowia i profilaktyki wskazują, iż wśród młodzieży panuje powszechne przeświadczenie, że duża  liczba osób w ich wieku podejmuje różne zachowania ryzykowne, w tym eksperymentowanie z substancjami psychoaktywnymi, a używanie tego rodzaju środków jest coraz powszechniejszym zachowaniem w tej grupie wiekowej. Natomiast badania epidemiologiczne wskazują, iż w ostatnich latach obserwujemy tendencje stabilizujące lub spadek używania poszczególnych środków psychoaktywnych, z wyłączeniem używania marihuany.

    Kształtowanie się tego rodzaju błędnych przekonań normatywnych wśród młodzieży oraz ich wpływ na angażowanie się w ryzykowne zachowania tłumaczy teoria uzasadnionego działania Ajzena i Fishbeina. Według tej teorii podejmowanie określonych zachowań, w tym używanie substancji psychoaktywnych, zależy od:

    • postawy wobec tych zachowań, która ukształtowana została na podstawie wiedzy o konsekwencjach działań; subiektywnych norm, które kształtują się na bazie przekonań dotyczących rozpowszechnienia danego zachowania oraz aprobaty lub dezaprobaty dla tych zachowań przez znaczące osoby (rówieśników, rodziców, idoli);
    • poczucia osobistej kontroli nad zachowaniem, która kształtuje się na podstawie wcześniejszych doświadczeń i odzwierciedla przekonanie o możliwości podjęcia danego zachowania.

    Autorzy teorii wskazują, iż ludzie niezależnie od wieku mają tendencję do podejmowania zachowań, o których sądzą, że są powszechne i akceptowane przez ważne dla nich osoby. Zachowania problemowe są na ogół bardziej widoczne i łatwiej zapamiętywane niż zachowania zgodne z obowiązującymi normami. W związku z tym może to powodować wśród młodzieży powstanie błędnego przekonania, że zachowania niekorzystne dla zdrowia (np. używanie narkotyków lub palenie papierosów) są bardziej powszechne w ich grupie wiekowej niż jest to w rzeczywistości oraz, że wśród ich rówieśników istnieje przyzwolenie na tego rodzaju zachowania. Przekaz ten jest następnie rozpowszechniany przez członków grupy, którzy funkcjonują jak „nosiciele fałszywych przekonań” (Perkins, 1997). Ukształtowane w ten sposób błędne przekonania o znacznym rozpowszechnieniu i akceptacji używania substancji psychoaktywnych przez nastolatków oraz wpływy społeczne zachęcające młodych ludzi do używania tych substancji odgrywają istotną rolę w inicjowaniu picia alkoholu, palenia papierosów czy eksperymentowania z narkotykami i sprzyjają sięganiu po te substancje.

    Badacze tej problematyki (Botvin i wsp. 1995, Hansen i Graham 1991) wskazują, iż wpływy te można skutecznie osłabiać wyposażając młodych ludzi w konkretne umiejętności takie, jak: krytyczne myślenie, umiejętność odmawiania, podejmowania decyzji, radzenie sobie ze stresem, umiejętność komunikowania się (tzw. umiejętności życiowe) oraz korygując błędne przekonania normatywne. Jednoczesne dostarczanie młodzieży wiedzy o zdrowotnych i psychospołecznych konsekwencjach używania substancji psychoaktywnych jest dodatkowym czynnikiem chroniącym.

    Wykorzystywane w „Unplugged” strategie działań profilaktycznych obejmują: rozwijanie umiejętności życiowych uczniów, korygowanie błędnych przekonań normatywnych (edukacja normatywna) oraz przekazywanie wiedzy o konsekwencjach używania substancji psychoaktywnych. Program uwzględnia także wiedzę o czynnikach chroniących młodzież przed okazjonalnym i problemowym używaniem środków psychoaktywnych oraz odwołuje się do wiedzy z psychologii rozwojowej, która konieczna jest w ustalaniu celów oddziaływań profilaktycznych adresowanych do młodzieży. 

  • Realizacja programu:

    Część programu przeznaczona dla uczniów składa się z 12 lekcji, które koncentrują się na umiejętnościach życiowych, przekonaniach normatywnych i wiedzy o substancjach psychoaktywnych. Sa one prowadzone  przez nauczyciela w klasie szkolnej i obejmują jedno spotkanie w tygodniu. Każda lekcja prowadzona jest według następującego schematu: wprowadzenie (ewentualnie przypomnienie najważniejszych informacji z poprzedniej lekcji), mini wykład wprowadzający do aktualnego tematu, realizacja tematu z użyciem aktywizujących metod pracy, podsumowanie zajęć, ewentualnie zadanie domowe dla uczniów.

    Tematyka zajęć dla uczniów dotyczy problemów takich, jak:

    • konformizm,
    • przejawy nacisku grupowego i sposoby radzenia sobie z nim,
    • wiedza o czynnikach ryzyka i czynnikach chroniących przed piciem alkoholu, zróżnicowaniu podatności na alkohol w zależności od płci,
    • przekonania normatywne na temat rozpowszechnienia zjawiska używania substancji psychoaktywnych wśród młodych ludzi,
    • wiedza o przyczynach i następstwach palenia papierosów,
    • umiejętność komunikowania swoich emocji,
    • umiejętność asertywnej obrony swoich racji,
    • inne umiejętności interpersonalne, których niedostateczne opanowanie może skłaniać do używania substancji psychoaktywnych w sytuacjach towarzyskich,
    • wiedza o narkotykach,
    • umiejętność radzenia sobie z problemami, formułowania celów i podejmowania decyzji.

    Metody realizacji zajęć:

    prezentacje, praca w grupach, zadania domowe, scenki sytuacyjne, dyskusje, gry edukacyjne, informacje zwrotne.

     

    Zajęcia dla rodziców obejmują trzy spotkania (2-3 godziny każde), które prowadzone są w formie wykładowo-warsztatowej. Każde spotkanie prowadzone jest według następującego schematu: wprowadzenie (ewentualnie przypomnienie najważniejszych informacji z poprzedniego spotkania), mini wykład wprowadzający do aktualnego tematu, realizacja tematu z użyciem aktywizujących metod pracy, podsumowanie spotkania.

    Tematyka zajęć dla rodziców:

    • informacje na temat kwestii psychologicznych i społecznych związanych z dojrzewaniem,
    • informacje na temat narkotyków, używanie substancji psychoaktywnych jako element eksperymentalnych zachowań ryzykownych młodzieży,
    • wpływ i rola rodziny w okresie dojrzewania,
    • rozwój autonomii i tożsamości u nastolatków,
    • konflikt pokoleń i konieczny rozwój rodziny,
    • asertywność rodziców, wyznaczanie w rodzinie jasnych granic w zakresie używania substancji psychoaktywnych.

    Metody realizacji zajęć:

    mini wykład, dyskusja, praca w podgrupach, psychodrama, prezentacja multimedialna.

  • Program „Unplugged” upowszechniany jest kaskadowo.

    Pierwszym etapem jest przygotowanie trenerów, którzy otrzymują uprawnienia do szkolenia bezpośrednich realizatorów programu - nauczycieli, pedagogów/psychologów szkolnych. Szkolenia dla  trenerów prowadzą instytucje koordynujące program: Ośrodek Rozwoju Edukacji oraz Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii.

    Szkolenie dla bezpośrednich realizatorów programu adresowane jest do nauczycieli i  pedagogów lub psychologów szkolnych i prowadzone jest w formie warsztatowej przez przeszkolonych trenerów i organizowane zazwyczaj przez samorząd gminy lub województwa. Zaleca się udział w szkoleniu więcej niż jednej osoby z danej szkoły.

    Zarówno szkolenia dla trenerów jak i realizatorów trwają 18 godzin dydaktycznych. Obydwa szkolenia prowadzone są metodami aktywnymi z elementami wykładu. Na początku prezentowane są cele oraz założenia programu, jak również jego podstawy teoretyczne. W kolejnej części uczestnicy zapoznają się z elementami wybranych lekcji oraz mają okazję wzięcia udziału w ćwiczeniach, które są skierowane do uczniów, a także mają okazję, aby przeprowadzić kilka lekcji w trakcie trwania szkolenia. 

    Program powinien byc realizaowany zgodnie ze scenariuszami i wskazówkami zamieszczonymi w materiałach edukacyjnych. Komplet matariałow obejmuje: "Przewodnik do efektywnego wprowadzania w szkołach Programu Wszechstronnego Wpływu Społecznego", podręcznik dla nauczycieli „Zapobieganie uzależnieniom w szkole” (scenariusze lekcji), scenariusze zajęć z rodzicami, zeszyt ćwiczeń dla ucznia, komplet kart do gry edukacyjnej.

    Lista uprawnionych osób do prowadzenia szkoleń znajduje się na stronie internetowej:
    https://www.ore.edu.pl/2014/03/trenerzy-2/ 

  • Ewaluacja Unplugged  w Polsce

    Ewaluacja została przeprowadzona w okresie od lipca 2013 roku do listopada 2014 roku w ramach projektu badawczego zleconego przez Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii. Realizatorem badania była Agencja Badawczo-Informacyjna PASAD.

    Cele ewaluacji wyników:

    Badania młodzieży uczestniczącej w programie realizowane były w modelu pre-posttestowym z udziałem grupy kontrolnej. Posttest  odbywał się w klasach eksperymentalnych 3 miesiące po zakończeniu programu, w klasach kontrolnych w terminach porównywalnych z terminami badań w klasach eksperymentalnych. Badaniem objęto szkoły z terenu dwóch województw – świętokrzyskiego i łódzkiego.

    Wyniki ewaluacji:

    Ewaluowany program Unplugged okazał się skuteczny w ograniczaniu używania marihuany i haszyszu, udział w programie zmniejsza ryzyko picia wódki i upijania się. Rezultaty są rejestrowane 3 miesiące po jego zakończeniu.

    Powyższy wniosek sformułowano  na podstawie wyników obrazujących pozytywny wpływ programu na wybrane zachowania ryzykowne dotyczące używania substancji psychoaktywnych zarejestrowany w następujących obszarach:

    •    używanie konopi kiedykolwiek w życiu i w okresie ostatnich 12 miesięcy,

    •    picie wódki w okresie ostatnich 30 dni,

    •    upicie się kiedykolwiek w życiu.

    Program ogranicza pozytywne oczekiwania i postawy uczestniczącej w nim młodzieży wobec używania tytoniu, alkoholu, marihuany i haszyszu.

    Powyższy wniosek sformułowano na podstawie następujących wyników:

    •    wzrosła obawa przed uzależnieniem się od papierosów,

    •    wzrosło przekonanie, że gdyby uczestnicy programu pili alkohol w następnym miesiącu, mieliby kłopoty z rodzicami.

    Absolwenci programu rzadziej niż uczniowie z grupy kontrolnej uważali za prawdopodobne w pomiarze końcowym, że:

    •    byliby bardziej popularni, gdyby w następnym miesiącu pili alkohol,

    •    za rok będą pili alkohol (piwo, wino, wódkę),

    •    za rok będą palić marihuanę lub haszysz.

    Absolwenci programu rzadziej niż uczniowie z grupy kontrolnej akceptowali w pomiarze końcowym stwierdzenie, że narkotyki pomagają ludziom w pełni doświadczać życia. Absolwenci programu - w przedstawionej badanym sytuacji sprzyjającej kupnu alkoholu - rzadziej w pomiarze końcowym oceniali jako prawdopodobne kupno alkoholu w porównaniu z uczniami z grupy kontrolnej.

    38% uczniów uznało, że udział w programie zwiększył ich umiejętności chronienia siebie przed uzależnieniem od środków uzależniających. 29% zajęło postawę ambiwalentną (częściowo nie, częściowo tak). 33% uczestników jest zdania, że udział w programie nie zwiększył ich umiejętności chronienia siebie przed uzależnieniem od środków uzależniających. Opinie dziewcząt i chłopców nie różniły się istotnie. Młodsi uczestnicy programu istotnie częściej uznawali, że program poprawił ich umiejętności  chronienia siebie przed uzależnieniem od środków uzależniających w porównaniu ze starszymi.

    W grupach eksperymentalnej i kontrolnej stwierdzono wzrost odsetka osób sięgających po substancje psychoaktywne. Statystycznie istotne różnice zauważono w przypadku używania alkoholu (alkohol kiedykolwiek w życiu, upijanie się kiedykolwiek w życiu, picie wódki w ostatnich 30 dniach w grupie kontrolnej, picie piwa w ostatnich 30 dniach) i marihuany (użycie kiedykolwiek w życiu) .  Komentarz: Eksperymentowanie z substancjami psychoaktywnymi (tytoniem, alkoholem, substancjami nielegalnymi) oraz postawy i opinie dotyczące substancji psychoaktywnych są funkcją wieku w badanych kategoriach wiekowych (12-14 lat): dorastaniu towarzyszy wzrost akceptacji dla eksperymentowania z substancjami psychoaktywnymi oraz wzrost postaw i opinii akceptujących substancje psychoaktywne.

     Rodzice uczniów uczestniczących w programie   zarejetrowali poprawe w szczególności zakresie:   

    • wiedzy w zakresie mechanizmów własnych zachowań (rozumienie siebie - swoich zachowań i emocji)
    • wiedzy na temat potrzeb dziecka i sposobów ich zabezpieczania
    • wiedzy dotyczącej uzależnień i  zapobiegania im.  

                                        
    Ewaluacja Unplugged w Europie

    Ewaluacja Unplugged w ramach międzynarodowego projektu EU DAP została przeprowadzona w latach 2004 – 2006.

    W wyniku badań ewaluacyjnych stwierdzono, iż:

    • program jest efektywny w ograniczaniu używania alkoholu, papierosów
      i narkotyków, a rezultaty utrzymują się ponad rok po programie;
    • udział w programie zmniejsza ryzyko codziennego palenia papierosów
      i epizodów upijania się;
    • program wzmacnia umiejętności odmawiania;
    • ogranicza pozytywne oczekiwania i postawy odnośnie alkoholu, tytoniu, marihuany i narkotyków;
    • program jest bardziej skuteczny w zapobieganiu używania niż wpływu na zaprzestanie używania (np. dla uczniów palących codziennie okazał się nieskuteczny);
    • występują różnice efektywności programu ze względu na płeć – program jest bardziej skuteczny dla chłopców niż dla dziewcząt.
  • Strona internetowa programu www.eudap.net

    Strona Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii EMCDDA –  http://www.emcdda.europa.eu/best-practice/xchange/unplugged_en

    Artykuły pismach branżowych: Serwis Informacyjny Narkomania, Remedium

  • Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii                                                                              
    02-776 Warszawa, ul. Dereniowa 52/54                                                                                                             
    tel. (22) 641 15 01                                                                                                                                         
    e-mail: profilaktyka@kbpn.gov.pl                                                                                                                 
    www.kbpn.gov.pl

    Ośrodek Rozwoju Edukacji                                                                                                                               
    00-644 Warszawa, ul. Polna 46a                                                                                                                       
    tel. (22) 570 83 16                                                                                                                                   
    www.ore.edu.pl 

    Lista osób uprawnionych do prowadzenia szkoleń znajduje się na stronie internetowej:
    https://www.ore.edu.pl/2014/03/trenerzy-2/