ISKRA Odporności

Program został oceniony jako spełniający standardy poziomu I

PROGRAM OBIECUJĄCY

Uczniowie z klas V-VIII szkoły podstawowej oraz uczniowie szkół ponadpodstawowych.

Celem programu ISKRA Odporności jest wzmacnianie w uczestnikach programu odporności psychicznej (rezyliencji), rozumianej jako zdolność do skutecznego radzenia sobie z trudnościami oraz pozytywna adaptacja, czyli umiejętność powracania do dobrego funkcjonowania w zmieniającym się otoczeniu, po przezwyciężeniu trudności.   

Cele szczegółowe:

Podstawą strategii budowania satysfakcjonującego życia i wzmacniania jego jakości (M. Barry 2001) jest promocja zdrowia psychicznego, a w tym wzmacnianie odporności (rezyliencji). Program ISKRA Odporności opiera się na założeniach pozytywnych koncepcji zdrowia, gdzie zdrowie psychiczne utożsamiane jest z dobrostanem, poczuciem szczęścia i zadowoleniem z życia. Jednym z czynników chroniących przed szkodliwymi i stresującymi doświadczeniami jest koncepcja resilience (prężność, odporność psychiczna), rozumiana jako zdolność przystosowania się do zachodzących dynamicznie zmian w życiu jednostki i przezwyciężania napotykanych trudności. Program bazuje na wynikach badań z czterech dziedzin: terapii poznawczo – behawioralnej, odporności – rezyliencji, rozwoju pourazowego i psychologii pozytywnej. 

W programie ISKRA Odporności zgodnie z Modelem Podnoszenia Kompetencji (M. Barry 2001) proponowane są działania wzmacniające kompetencje jednostki, koncentracja na pozytywach i mocnych stronach oraz budowanie odporności umożliwiającej stawianie czoła wyzwaniom codziennego życia.  

Podstawą programu jest Teoria Wzmacniania Odporności (Rutter & Garmezy). Zgodnie z którą: odporność to termin używany do opisu zestawu czynników i procesów, które chronią prawidłowy przebieg procesu adaptacji i transformacji, pomimo istniejących czynników ryzyka i życiowych nieszczęść. W odwołaniu do tej teorii program ISKRA Odporności oferuje rozwijanie umiejętności życiowych uczniów i kompetencji wychowawczych nauczycieli. 

        Bibliografia:

Międzynarodowy program ISKRA Odporności jest realizowany w Polsce na podstawie LICENCJI udzielonej Centrum Pozytywnej Edukacji przez angielską fundację Partnership for Children.

Zajęcia mogą być prowadzone w szkole, w poradni p.p., świetlicy wyłącznie przez zatrudnionego w tej placówce nauczyciela, wychowawcę, pedagoga lub psychologa szkolnego. Podstawą do prowadzenia zajęć z uczniami jest: ukończenie szkolenia dla realizatorów, Zaświadczenie o uzyskaniu uprawnień do realizacji programu ISKRA Odporności, zgłoszenie realizacji do Centrum Pozytywnej Edukacji poprzez wypełnienie elektronicznego formularza DEKLARACJI.

Na podstawie szczegółowych scenariuszy zajęć i materiałów dodatkowych nauczyciel, wychowawca realizuje 11 spotkań (po 45 min. każde), zazwyczaj raz w tygodniu w trakcie jednego roku szkolnego.

Uczniowie korzystają z tzw. Workbooków – zeszytów ćwiczeń, z kartami pracy na każde spotkanie, do wykonywania w trakcie zajęć albo w domu. Zajęcia są prowadzone aktywizującymi metodami warsztatowymi. Uczniowie siedzą w kręgu i wykonują zadania wzmacniające odporność. Na zakończenie zajęć proponowane są zadania do wykonania w domu, których celem jest utrwalenie i pogłębienie nabywanych umiejętności.  

Realizacja programu z uczniami jest procesem, w którym każde kolejne zagadnienie jest poszerzeniem i rozwinięciem nabytej wiedzy i umiejętności. Dlatego ważne jest aby program był prowadzony przez osobę, którą uczniowie znają w bezpiecznej i przyjaznej atmosferze. 

Celem programu jest budowanie odporności psychicznej i pozytywnej adaptacji poprzez kwestionowanie nieprzydatnych przekonań i poszukiwanie konstruktywnych sposobów interpretacji sytuacji.  

Umiejętność rozpoznawania, nazywania emocji oraz ich kontrolowania, radzenia sobie z trudnymi emocjami – jest jedną z podstawowych składowych odporności psychicznej. Uczestnicy poznają i ćwiczą umiejętności komunikacji, radzenia sobie z trudnymi emocjami i rozwiązywania problemów.

Program może być realizowany wyłącznie przez nauczyciela, wychowawcę pedagoga, psychologa szkolnego, zatrudnionego          w placówce, w której realizuje program. Nie przewidujemy możliwości prowadzenia zajęć w tym programie przez zewnętrznych realizatorów tj. osoby wchodzące do szkoły lub placówki z zewnątrz.

Zajęcia z uczniami są prowadzone po ukończeniu trwającego 12 godzin dydaktycznych szkolenia, na podstawie materiałów dostępnych wyłącznie wraz ze szkoleniem. W trakcie szkolenia w sposób praktyczny i aktywny uczestnicy poznają program i mają okazję ćwiczyć wybrane zadania, które następnie wykonują z uczniami. Udział w szkoleniu, a następnie przeprowadzenie zajęć z uczniami jest dla realizatorów okazją do refleksji nad własnymi zasobami, mocnymi stronami i poziomem odporności psychicznej (rezyliencji).

Program jest wprowadzany w Polsce na podstawie LICENCJI angielskiej fundacji Partnership for Children. Koordynatorem na terenie Rzeczypospolitej Polskiej jest Centrum Pozytywnej Edukacji – niepubliczna placówka doskonalenia nauczycieli, która oferuje program ISKRA Odporności we współpracy z trenerami i placówkami doskonalenia nauczycieli w całym kraju.

Materiały do realizacji programu:

Program jest realizowany w klasie, sali szkolnej, w której jest możliwość ustawienia ławek lub krzeseł w kręgu, wyposażonej w dostęp do komputera, rzutnika lub tablicy multimedialnej.

Jedna edycja programu składa się z 11 spotkań trwających po ok. 45 minut każde, realizowanych w odstępach tygodniowych lub dwutygodniowych. Zajęcia powinny być zrealizowane w trakcie jednego roku szkolnego w sposób ciągły, tak by każde kolejne spotkanie było pogłębieniem i wzmacnianiem już nabytych umiejętności. Nauczyciel realizując program z uczniami buduje relacje, które przekładają się nie tylko na atmosferę w grupie ale pozwalają również na wzmacnianie czynników chroniących na innych zajęciach i po zakończeniu realizacji programu. Dlatego tak ważne jest by realizatorami były osoby pracujące w danej szkole lub placówce, a nie zewnętrzni realizatorzy.

Program został opracowany i pilotażowo testowany przez profesor Ilonę Boniwell, która w 2009 r. poprowadziła zajęcia dla młodzieży z ubogich dzielnic Londynu wschodniego. „Statystyczna analiza danych wykazała znacząco wyższe wyniki w zakresie odporności, samooceny i poczucia własnej skuteczności w ocenie po zakończeniu projektu w porównaniu z danymi z oceny przed jego rozpoczęciem. Zaobserwowano także marginalnie znaczący spadek objawów depresji”. (Boniwell i in.). Od 2009 roku program był realizowany w Japonii, Francji, Wielkiej Brytanii, Brazylii, Czechach, Singapurze, Kanadzie – uzyskując wszędzie pozytywne wyniki ewaluacji, potwierdzające skuteczność jego oddziaływania.

Badania ewaluacyjne zostały przeprowadzone przez dr Adriannę Sarnat-Ciastko reprezentującą Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie w okresie od 08.2022 r. do 05.2023 r. Obejmowały pilotażowe wdrożenie polskiej wersji programu ISKRA Odporności (SPARK Resilience) w 13 szkołach na terenie całej Polski. Celem badań było sprawdzenie oddziaływania programu na uczniów w warunkach polskiej szkoły. 

Ocena potencjału uczniów związana z ich poziomem prężności, samopoczucia i funkcjonowania w szkole, a także z udziałem w programie ISKRA Odporności była badana przy pomocy Skali prężności określonej w 4 czynnikach (Skala SPP18): 
(1) Optymistyczne nastawienie i energia,
(2) Wytrwałość i determinacja w działaniu,
(3) Poczucie humoru i otwartość na nowe doświadczenia,
(4) Kompetencje osobiste i tolerancja negatywnego efektu 

Schemat ewaluacji: quasi eksperymentalny z dwoma pomiarami: pre-test przed rozpoczęciem programu i post-test po zakończeniu jego realizacji z wykorzystaniem grupy kontrolnej.  
Wielkość i dobór grupy badanej: 13 szkół zaproszonych do projektu przez realizatorów, kryterium doboru była m.in. możliwość wytypowania dwóch równoległych klas. Badani uczniowie: z klas 5-8 szk. podst. i 1 szk. ponadpodstawowej.
Charakterystyka badanej próby: Wiek uczestników badania od 11 do 17 lat, dominowali 12 i 13-latkowie. Nieco więcej chłopców (N=227, 52,4%) niż dziewcząt (N=206, 47,6%).
Narzędzia badawcze: Kwestionariusz dla ucznia: 1) Metryczka (płeć i wiek¹), 2) Skala Pomiaru Prężności SPP-18 N. Ogińskiej-Bulik i Z. Juczyńskiego² oraz 3) autorska ankieta dot. samopoczucia i funkcjonowania w szkole (Jak się miewasz?).  

Wyniki / rezultaty:
Celem badań było sprawdzenie oddziaływania programu ISKRA Odporności na kondycję psychiczną i prężność uczniów, w grupie wdrożeniowej w porównaniu z grupą kontrolną.    
Wyniki badań wskazują na istotną statystycznie różnicę między uczniami w kategorii poczucie sensu życia, które okazało się być bardziej znaczące dla grupy wdrażającej program „ISKRA Odporności” niż grupy kontrolnej.
Zmienną niezależną do pogłębienia obserwacji badawczych była płeć uczniów. Badania wykazały, iż udział w pilotażu wzmocnił istotnie u objętych pilotażem chłopców ich pozytywne myślenie o sobie i swoim życiu oraz rozwinął w znaczącym stopniu ich prężność psychiczną. 
Chłopcy uczestniczący w programie w odróżnieniu od chłopców z grup kontrolnych okazali się mieć: 

Zestawiając różnice odpowiedzi między płciami, dziewczęta mają o sobie i swoim życiu istotnie niższą ocenę niż chłopcy.                          Z perspektywy dziewcząt – istnieje znacząca potrzeba uczestniczenia w tym programie w celu wzmocnienia ich samooceny i prężności psychicznej (istotnie gorszej niż u chłopców).  

Biorąc pod uwagę wyniki badań należy rekomendować realizację programu w mniejszych grupach. Ten wniosek został również potwierdzony w badaniach prowadzonych równolegle w trakcie pilotażu programu SPARK Resilience w Brazylii i w Czechach.

Na pytanie o opinię na temat programu ponad połowa uczniów odpowiedziała pozytywnie. Program został też pozytywnie oceniony przez wychowawców klas biorących udział w pilotażu. Spośród 10 wychowawców 7 osób przyznało, że dostrzegli zmiany w zachowaniu swoich wychowanków w trakcie i po udziale w programie, 2 osoby odpowiedziały „nie wiem” i jedna, że takich zmian nie dostrzegła.
Pilotażowe wdrożenie programu pokazało jednocześnie, że taki program jest bardzo potrzebny w polskich szkołach, ale w klasach starszych trudno jest wygospodarować czas i miejsce na tego typu zajęcia.

Wnioski z badań zostały wykorzystane do opracowania poprawionej wersji scenariuszy i materiałów, a także strategii upowszechniania programu w Polsce w roku szkolnym 2023/2024.

Więcej informacji na temat programu  ISKRA Odporności można znaleźć na stronach:

www.pozytywnaedukacja.pl

www.partnershipforchildren.org.uk

Centrum Pozytywnej Edukacji

www.pozytywnaedukacja.pl;

e-mail: szkolenia@pozytywnaedukacja.pl

info@pozytywnaedukacja.pl

tel:         +48 535 321 777

              +48 731 197 772